Maqolalar
Sha‘bon oyi va Baro’at kechasi
Mar
Zamonning yaratuvchisi va yagona hukmdori bo‘lgan Alloh taolo yaratgan har bir narsani, shuningdek oylarni ham muayyan fitrat asosida yaratgan va ba’zi vaqtlarni boshqalaridan ko‘ra barakali va fazilatli qilgan. Muayyan vaqtlarda belgilangan fazilat va barakalarning manbai o‘sha kun va kechalarga xos diniy xususiyatga ega voqea va hodisalardir.
Qur’oni karimda “Haram oylar”[1] deb ta’kidlangan birikmada zikr etilgan oylar ham ana shu barakali va fazilatli vaqtlarning boshida turadi. Bu muborak oylardan biri bo‘lgan Rajab oyini Ragho’ib va Me’roj kechalari bilan birga ortda qoldirdik. Taqvim tartibiga ko‘ra Rajab oyidan keyin sharaflangan hijriy oylarning sakkizinchisi bo‘lgan Sha‘bon oyi ham ko‘plab fazilatlarni o‘zida jamlagan alohida oydir.
Bu muborak oyning nomiga kelib chiqishi va tarixi jihatidan qaralsa, arablar tomonidan islomdan oldin ham muqaddas sanalgan oy bo‘lgani, ba’zi tarixiy davrlarda turlicha nomlangach, “Sha‘bon” deb atala boshlagani ko‘rinadi. Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam)ning ham bu oyni “Sha‘bon” deb atashni ma’qul ko‘rgani, hijriy taqvim shakllanishi bilan taqvimdagi o‘rniga ham shu nom bilan yozilib, bizgacha shunday yetib kelgani ma’lum bo‘ladi.[2]
Fazilatlarini zikr qilish maqsadida alohida bahs ochadigan bu muborak oyda tarixiy ahamiyatga ega ko‘plab voqealar ham yuz bergan. Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam)ning volidamiz Hazrati Hafsa (Roziyallohu anho) bilan nikohlari, Hazrati Husayn (Roziyallohu anhu)ning dunyoga tashrif buyurishlari va Banu Mustaliq g‘azoti shu muborak oyda sodir bo‘lgan. Asri saodatdan keyin ham yana ko‘plab muhim voqealar shu muborak oyga to‘g‘ri kelgan.
Sha‘bon oyining ahamiyati va fazilatlari
Sha‘bon oyi hijriy taqvimga ko‘ra Ramazon oyidan oldingi oy bo‘lgani uchun bu muborak mavsumga bir turdagi tayyorgarlik bo‘lib xizmat qiladi. Tutiladigan ro‘zalar va boshqa nafl ibodatlar shu oydan boshlab ko‘paytirilishi, shu tariqa Ramazon oyidan eng yaxshi tarzda bahramand bo‘lish uchun oldindan tayyorgarlik ko‘rilishi kerak.
Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) bu muborak oyning Ramazonga yetishish jihatidan ahamiyatini nazarda tutib: “Allohim! Rajabni va Sha‘bonni biz uchun muborak qil va bizni Ramazonga yetkaz.”[3] deb duo qilganlar. Bu duo “uch oy” deb ataladigan muayyan mavsumni muqaddas bilishning va uning kechalarini ihyo qilish uchun ayrim amallar bilan shug‘ullanishning joizligiga ham dalillardan biridir.
Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) o‘zlaridan so‘raganlarga Ramazon oyidan boshqa eng fazilatli ro‘za Sha‘bon oyida tutilgan ro‘za ekanini, “Ramazonni ulug‘lash uchun (Ramazon hurmatiga) Sha‘bonda tutilgan ro‘zadir.”[4] deb bayon qilganlar.
Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) ummatiga fazilatlarini yetkazgan bu oyni o‘zlarining oyi deb ta’riflaganlari ham rivoyat qilingan: “Rajab Allohning oyi, Sha‘bon mening oyim va Ramazon ummatimning oyidir.”[5]
Sha‘bon oyi amallar arz qilinadigan mavsumdir
Sha‘bon oyini ahamiyatli qiladigan eng muhim jihatlardan biri uning amallar arz qilinadigan oy ekanidir. Bu haqda Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam)dan shunday rivoyat qilingan: “Odamlar qadriga yetmaydigan bu oyda amallar Allohga arz qilinadi; men amallarimning ro‘zador holimda Allohga arz qilinishini xohlayman va shu oyda ro‘za tutaman.”[6]
Sha‘bon oyida ro‘za tutish borasida volidamiz Hazrati Oisha (Roziyallohu anho) Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam)ning Sha‘bon oyiga bergan ahamiyatini shunday hikoya qilganlar:
“Rasululloh (Sallollohu alayhi va sallam) ba’zi oylarda ko‘p ro‘za tutardilar. Hatto biz u zotni bu oyda hech iftor qilmaydilar, deb o‘ylardik. Ba’zi oylarda esa ko‘p iftor qilardilar. Hatto biz u zot bu oyda umuman ro‘za tutmadilar, der edik. Rasululloh (Sallollohu alayhi va sallam)ning Ramazondan boshqa biror oyni to‘liq ro‘za bilan o‘tkazganlarini ko‘rmadim. Hech bir oyda ham Sha‘bon oyida tutganlaridan ko‘ra ko‘proq ro‘za tutganlarini ko‘rmadim.”[7]
Rasululloh (Sallollohu alayhi va sallam) yilning – Ramazon oyidan tashqari – hech bir oyida Sha‘bon oyidagidan ko‘p ro‘za tutmaganlar va shunday marhamat qilganlar: “Amallardan kuchingiz yetganini qiling. Chunki siz zerikmaguningizcha, Alloh ham sizga hech qachon zerikkan odamdek muomala qilmaydi. Alloh nazdida amalning eng maqbuli, kam bo‘lsa ham doimiy qilinadigan amaldir.”[8]
Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam)ning Sha‘bon oyidagi ro‘zalari haqida Hazrati Oisha (Roziyallohu anho) yana shunday degan: “U zot (Rasuli Akram) Sha‘bon oyining hammasini ro‘za bilan o‘tkazib, oxirida Sha‘bonni Ramazon bilan ulardilar.”[9]
Albatta, Sha‘bon oyini ihyo qilishning yagona yo‘li faqat ro‘za ibodatidan iborat emas. Bu muborak oyda ajr vositasi bo‘lgan maqbul ibodat va xatti-harakatlardan hosil bo‘ladigan ajr va mukofotlar bir necha barobar ko‘p bo‘ladi.
Sha‘bon oyida g‘aflatga tushmaslik kerak
Ramazon oyini to‘kis o‘tkazishni maqsad qilgan ba’zi kishilarning Rajab oyi fazilatlaridan bahramand bo‘lish uchun jiddiy harakat qilganlaridan so‘ng, Sha‘bon oyida sustlikka tushishlari, bu oyning ayniqsa ikkinchi yarmini bir turdagi dam olish fursati sifatida o‘tkazishlari e’tiborni tortgan bo‘lsa kerak, Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) va u zotning sunnatlariga ergashgan ulamolar bu borada ba’zi ogohlantirishlar qilish zaruratini his etganlar.
Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) ummatlarini ogohlantirish maqsadida shunday marhamat qilganlari rivoyat qilingan: “Bu Sha‘bon oyi Rajab va Ramazon orasida qolgan, odamlar g‘aflatda bo‘lgan oydir. Holbuki Sha‘bon oyi amallar olamlar Robbisiga ko‘tariladigan oydir…” Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) shuningdek, sahobalaridan Sha‘bon oyini qanday o‘tkazganliklarini so‘raganlari, bu borada ogohlantirish va eslatmalar qilib, ularni kuzatib turganlari ham rivoyat qilingan.[10]
Najot va mag‘firat ma’no kasb etgan Baro’at kechasi
Arab tilida “baro’a-baro’at” shaklida “barî bo‘lish”, “biror narsaning zimmadan tushishi”, “afv etilish”, “qutulish”, “begunohlikning isbotlanishi”, “majburiyatdan xalos bo‘lish”, “poklanish”, “oqlanish” ma’nolarini anglatadigan, diniy istilohda esa “bandaning Alloh huzurida mag‘firat qilinishi”, “gunohlarning to‘kilishi” ma’nolarini ifodalaydigan bu so‘z, shuningdek “rahmat” va kechani ihyo qilgan bandalar uchun baro’at hujjati bo‘lgani sababli “Sakk” deb ham ataladi.
Arabcha manbalarda va qadimiy asarlarda “Sha‘bon oyining o‘rta kechasi / yarmining kechasi” deb qayd etilgan bu kecha turkchada “Berat kechasi” deb tanilgan va xalq orasida ham shunday ataladi.[11]
Baro’at kechasining fazilati sobit bo‘lgan kechadir
Baro’at kechasining sobit ekani va fazilatiga doir dalillar orasida Abdulloh ibn Abbos (Roziyallohu anhumo)ning shogirdlaridan va tobe’inlarning yetakchi mufassirlaridan bo‘lgan Ikrima (Rahimahulloh) boshchiligidagi ba’zi mufassirlar tomonidan Duxon surasining dastlabki besh oyati zikr etilgan.[12]
Kechaning fazilatli ekani Imom Termiziy, Ibn Moja va Imom Ahmad ibn Hanbal (Rahimahumulloh) qayd etgan, Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) Sha‘bon oyining o‘n beshinchi kechasi kelganda Jannatul-Baqi’ qabristoniga Alloh taologa duo qilish uchun chiqqanlarini va bu holat haqida so‘ragan volidamiz Hazrati Oishaga (Roziyallohu anho): “Bu kechada Alloh taolo Banu Kalb qabilasining qo‘ylari juni sonidan ham ko‘proq odamni afv etadi.”[13] deb javob berganlarini o‘z ichiga olgan hadisi shariftan ochiq-oydin anglashiladi.
Baro’at kechasining afv va mag‘firat kechasi ekani boshqa bir hadisi sharifda shunday ifodalangan: “Sha’bonning yarmi (o‘n beshinchi) kechasi bo‘lganda, kechasi ibodat uchun turing, kunduzi esa ro‘za tuting. Chunki Alloh taolo quyosh botganidan boshlab rahmati bilan dunyo osmoniga tajalli qiladi. Mag‘firat so‘raydigan yo‘qmi? Uni mag‘firat qilay. Rizq so‘raydigan yo‘qmi? Unga rizq beray. Dardli yo‘qmi? So‘rasin, shifo beray, deb nido qiladi. Bu nido tong otguncha davom etadi.”[14]
Shuningdek, Baro’at kechasi kechasi bilan birga kunduzi ham afzal bo‘lgan vaqtlar orasida zikr etilgan.[15] Qiblaning Masjidi Aqsodan Ka’bai Muazzamaga burilishi ham Sha‘bon oyining o‘rtasida sodir bo‘lgani rivoyat qilinadi.[16]
Taqdirlarimiz belgilanadigan muborak kecha
Duxon surasining dastlabki oyatlaridan kelib chiqqan mufassirlar va Qur’on ilmlari sohasida asarlar yozgan ulamolar bu oyati karimalarni Qur’oni karim Qadr kechasida nozil bo‘lganini bayon qilgan Qadr surasining oyati karimalari bilan birga tafsir qilib, Qur’oni karimning biri jamlangan, ikkinchisi esa tadrijiy shaklda ikki turdagi nuzuli borligini; dunyo osmoniga jamlangan holda tushirilishi (inzol) Baro’at kechasida, asta-sekin tushirilishi (tanzil) esa Qadr kechasida amalga oshganini bayon qilganlar.
Maxluqotning bir yil davomida tirik qolish-qolmasligidan tortib, ato etiladigan ne’matlargacha; taqsimlanadigan rizqlardan aziz yoki xor bo‘lishgacha, ya’ni dunyoviy va uxroviy ahvolining hammasini belgilash Baro’at kechasida amalga oshadi. Alloh taoloning azaliy ilmida allaqachon mavjud bo‘lgan bu ma’lumotlar vazifalariga ko‘ra: rizqlarga oid qismi Mikoil (Alayhissalom)ga, musibatlarga oid qismi Azroil (Alayhissalom)ga, urush, zilzila kabi ba’zi hodisalarga oid qismi esa Jabroil (Alayhissalom)ga tegishli bo‘lib, vazifalarini ado etadigan muvakkal farishtalarga Baro’at kechasida yetkaziladi.[17]
Ba’zilarini zikr etishga urinib ko‘rgan xususiyatlariga ko‘ra Baro’at kechasini ihyo qilish hayotiy ahamiyat kasb etadi. Bu kechaning asri saodatdan beri ihyo qilib kelingani Ashobi Kiromdan (Ridvonullohi taolo alayhim ajma’in) kelgan rivoyatlardan ham, tobe’in olimlarining asarlaridan ham ochiq-oydin anglashiladi.
Salafi solihin bu kechani hurmat qilgan
Baro’at kechasi Shom ulamolari boshchiligida, Imom Makhul, Xolid ibn Ma‘dan va Luqmon ibn Omir (Rahimahumulloh) kabi tobe’inning buyuk olimlari tomonidan katta e’tibor bilan kutib olingan.
Bu muborak kecha olam islomining turli hududlaridagi olimlar tomonidan ham qabul qilinib, ular bu kechani xushbo‘ylanib, tutatqi tutib masjidlarga borib, o‘zlarini ibodatga bag‘ishlash orqali ihyo qilganlari aytilgan.[18] Mashhur tarixchi Foqihiyning yozishicha, Baro’at kechasi Makkai Mukarramada ham e’zoz va rag‘bat bilan kutib olingan.[19]
Bu mavzuga oid yana bir muhim qayd Imom Shofe’iy (Rahimahulloh)ning “al-Umm” nomli asarida ham keltirilgan: “Shunday besh kecha borki, ularda qilingan duolar qaytarilmaydi. Rajab oyining birinchi juma kechasi, Sha‘bon oyining o‘rtasidagi kecha (Baro’at kechasi), juma kechasi, Ramazon va Qurbon hayiti kechalari.”[20]
Kechani ihyo qilish yo‘llari
Yil davomida bizga farz bo‘lgan ibodatlarga zarur ahamiyatni bermay, musulmonchilikni faqat muayyan vaqtlarga cheklaydigan vaqtinchalik kishilardan bo‘lmaslik, ibodatlarini doimo qiladigan kishilar toifasiga kirishga harakat qilish kerak. Sha‘bon oyi ro‘za bilan tanilgan oy bo‘lgani uchun bu oy ichidagi Baro’at kechasini ro‘zador holda kutib olish va kunduzini ham ro‘za bilan o‘tkazish, muhosabamizni katta jiddiyat bilan amalga oshirib, tavba va istig‘forni ko‘p qilish hamda kechani yangi boshlanish vositasi qilish kechaning ma’nosiga eng muvofiq xatti-harakat bo‘ladi. Darhaqiqat, Payg‘ambarimiz (Sallollohu alayhi va sallam) shunday marhamat qilganlar: “Shubhasiz, iymon sizlardan birining ko‘kragida kiyim eskirgani kabi eskiradi. Shunday ekan, Allohdan iymoningizni yangilashini so‘rang.”[21] Shunga ko‘ra, iymonning qal’asi bo‘lgan kalimai tavhid bilan mashg‘ul bo‘lish va iymonni yangilash kechani xushxabar qiluvchi nasslarning talabiga mos keladigan tutum bo‘ladi.[22]
Kechaga yetmasdan oldin yaqinlarimizni kechaning fazilatlaridan xabardor qilish va ular bilan tabriklashish ham silai rahmni ado etish, ham eslatgan kishilarimiz kechani ihyo qilsalar, ularning amallaridan hosil bo‘ladigan savobga sherik bo‘lib, ajrimizni ko‘paytirishimizni ta’minlaydi.
Qur’oni karim tilovati, avrod-azkor va duo bilan mashg‘ul bo‘lib, ezgu tilaklar bildirish, ko‘plab salovoti sharifa aytish ham kechani ihyo qilish uchun bajariladigan asosiy amallardandir. Suhbat majlislarida bo‘lish, kechaning kunduzida qabristonlarni ziyorat qilib, olamdan o‘tgan yaqinlarimizni yodga olish, kambag‘al-bechoralarga, yetim-yesirlarga e’tibor berish, sadaqai joriyaga alohida ahamiyat berib, moddiy imkon bo‘lgan qadar sadaqa qilish ham bu kechaning barakasidan bahramand bo‘lishga vosita bo‘ladigan amallardandir.
Bu kechada dinimizning ustuni bo‘lgan namozga alohida e’tibor qaratish, namozlarni jamoat bilan o‘qishda yanada sezgirroq bo‘lish zarur. Qazo namozi qarzi borlar tomonidan bu muborak kecha ushbu namozlarning katta qismini qazo qilish uchun jiddiy fursatga aylantirilishi kerak. Fazoili a’molga oid yozilgan alohida asarlarda bu kechaga xos ba’zi duo, ibodat va ibora-zikrlar haqida so‘z yuritiladi, qazo namozi qarzi bo‘lmaganlarning bunday maxsus amallarga yo‘nalishlari o‘zlariga foyda keltiradi.
Bu kechadagi umumiy afvdan mahrum qoladiganlar
Alloh taoloning rahmatidan umidni uzish eng katta gunohlardan, hatto iymon ne’matini yo‘qotish sabablaridan sanalgan. Alloh taolo: “(Habibim!) Ayting: ‘Duoingiz (va ibodatingiz) bo‘lmasa, Robbim sizni nima qilsin? / Robbim sizga nega qadr bersin?”[23] deb marhamat qilib, duodan to‘xtamasligimizni amr etmoqda. Alloh taolodan umidni uzmaslik, gunohlarni beparvo davom ettirishni ma’qul ko‘radigan tushuncha bilan ham sig‘ishmaydi. Baro’at kechasi mag‘firat eshiklari lang ochiladigan kecha bo‘lishiga qaramay, umumiy afv doirasidan tashqarida qoladigan ba’zi toifalar ham yo‘q emas.
Fazilatli kun va kechalarga doir yozilgan alohida asarlarda Baro’at kechasida afv doirasidan tashqarida qoladigan toifalar orasida zulm va gunohlarning eng kattasi bo‘lgan shirkka tushganlar eng avval zikr etilgan. Kin saqlovchilar, zinoni davom ettiruvchilar, silai rahmni uzuvchilar, yo‘lto‘sar qaroqchilar, ota-onasiga oq bo‘lganlar, mo‘minni qasddan o‘ldirganlar va sehrgarlar; gunohlaridan tavba qilib, holatlarini tuzatmagunlaricha bu kechadagi umumiy afvdan mahrum qoladigan toifaga kiradiganlar qatorida sanalgan.[24]
Alloh taolo bu muborak kechada Ummati Muhammadga dunyoda zulm va har turli yomon holatlardan qutulishni, oxiratda esa do‘zaxdan qutulish baro’atlarini ato etsin!
Izohlar
[1] Baqara surasi:194, 217; Tavba surasi:36[2] M. Komil Yasharog‘lu, “Sho‘bon”, DIA, j.38, b.207.[3] Ahmad ibn Hanbal, al-Musnad, 1/259; at-Tabaroniy, al-Mu’jamul-Avsat, 4/189[4] Termiziy, Zakot:28[5] Daylamiy, al-Firdavs, No:3276, 2/275.[6] Ahmad ibn Hanbal, al-Musnad, 5/201; Nasoiy, Savm:70[7] Buxoriy, Savm:51, Abu Dovud, Savm:59[8] Muslim, Siyom:177[9] Ibn Moja, Savm:4[10] Abdurrazzoq, al-Musannaf, No:7858[11] Shamsiddin Somiy, “Baro’at”, Qomusi Turkiy, Istanbul 2011, Ideal Kultur Yayinlari, b.226.[12] Mufassirlarning katta aksariyatiga ko‘ra Duxon surasining dastlabki besh oyati Qadr kechasiga oiddir. Qarang: Qur’ani Majid va Tafsirli Ma’oni Oliysi, Duxon surasi tafsiri.[13] Termiziy, Savm:39; Ibn Moja, Iqoma:191[14] Ibn Moja, Iqoma:191[15] Ibn Moja, Iqoma:193[16] Xolit Unal, a.g.m.[17] Qur’ani Majid va Tafsirli Ma’oni Oliysi, Duxon surasi tafsiri; Bayhaqiy, Shu’abul-Iymon, 3/386, No.3839; Daylamiy, Firdavs, 2/73, No.2410.[18] Bu mavzuga oid batafsil ma’lumot uchun qarang: Ibn Rajab al-Hanbaliy, Lataoiful-Ma’orif fima li-Mavosimil-Omm minal-Vazoif, Doru Ibn Xuzayma, Riyoz, 1428, b.327-330.[19] Xolit Unal, a.g.m.; Nabi Bozkurt, “Qandil”, DIA, j.24, b.301.[20] Imom ash-Shofe’iy, al-Umm, tahqiq: Rif’at Favziy Abdulmuttalib, Doruul-Vafo, Bayrut, 1422, j.2, b.485; Bayhaqiy, as-Sunan, Shu’abul-Iymon, 3/342; as-Suyutiy, Jome’us-Sag‘ir, j.3, b.454.[21] al-Haysamiy, Majma’uz-Zavoid, 1/52.[22] Ibn Rajab al-Hanbaliy, a.g.e. b.329.[23] Furqon surasi:77[24] Tabaroniy, Mu’jamul-Kabir, 20/108, Mu’jamul-Avsat, 7/36; Ibn Moja, Iqoma:191. Ibn Rajab al-Hanbaliy, a.g.e. b.331-332.
manba: ismailaga.org.tr