Мақолаҳо
Моҳи шарифи Шаъбон ва Шаби Бароат
Мар
Аллоҳи Таоло, офаридгор ва ягона ҳокими замон, тавре ки ҳар чизеро офаридааст, моҳҳоро низ бар асоси фитрати муайян офаридааст ва баъзе давраҳои заманро нисбат ба дигарон боберакат ва фазилатнок гардонидааст. Сарчашмаи фазилату баракатҳое, ки дар давраҳои муайян муқаррар шудаанд, ҳодисаҳо ва рӯйдодҳои дорои хусусияти динӣ мебошанд, ки ба ҳамон рӯзу шабҳо тааллуқ доранд.
Моҳҳое, ки дар Қуръони Карим бо ибораи «моҳҳои ҳаром»[1] таъкид шудаанд, низ дар сафи пеши ин давраҳои боберакат ва фазилатнок қарор доранд. Моҳи шарифи Раҷабро, ки яке аз ин моҳҳои муборак аст, бо шабҳои Рағоиб ва Меъроҷ паси сар кардем. Бар тибқи тартиби тақвим, пас аз Раҷаб моҳи шарифи Шаъбон, ки ҳаштумин моҳи ҳиҷрӣ аст, ба мо насиб гардидааст ва он низ моҳи истисноест, ки фазилатҳои зиёдро дар худ дорад.
Агар ба номи ин моҳи муборак аз нигоҳи пайдоиш ва таърих бингарем, маълум мешавад, ки он назди арабҳо ҳатто пеш аз Ислом низ моҳи муқаддас ҳисоб мешуд ва пас аз он ки дар баъзе давраҳои таърихӣ бо номҳои гуногун хонда шуд, минбаъд бо номи «Шаъбон» ёд шудан гирифт. Маълум мешавад, ки Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) низ ин моҳро бо номи «Шаъбон» ёд кардан раво дидаанд ва бо ташаккули тақвими ҳиҷрӣ он бо ҳамин ном дар ҷои худ сабт шуда, то имрӯз ҳамин тавр омада расидааст.[2]
Дар ин моҳи муборак, ки дар бораи фазилатҳояш алоҳида баҳс хоҳем кард, чандин ҳодисаи аз ҷиҳати таърихӣ муҳим низ рух додааст. Издивоҷи Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) бо модарамон Ҳазрати Ҳафса (разияллоҳу анҳо) ва таваллуди Ҳазрати Ҳусайн (разияллоҳу анҳу) ҳамчунин ғазои Бану Мусталиқ дар ҳамин моҳи муборак воқеъ шудаанд. Пас аз давраи асри саодат низ боз бисёр ҳодисаҳои муҳим бо ин моҳи муборак рост омадаанд.
Аҳамият ва фазилатҳои моҳи шарифи Шаъбон
Моҳи Шаъбон аз рӯи тақвими ҳиҷрӣ як моҳ пеш аз Рамазони шариф аст ва аз ин рӯ ба ин мавсими муборак як навъ омодагӣ мебошад. Рӯзаҳо ва дигар ибодатҳои нафлиро аз ҳамин моҳ оғоз карда афзудан лозим аст, то ки омодагии пешакӣ барои беҳтарин тарз баҳра бурдан аз Рамазони шариф анҷом ёбад.
Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) бо назардошти аҳамияти ин моҳи муборак барои расидан ба Рамазони шариф чунин дуо кардаанд: «Аллоҳумма! Раҷаб ва Шаъбонро барои мо муборак гардон ва моро ба Рамазон бирасон.»[3] Ин дуо яке аз далелҳои он аст, ки муқаддас шумурдани мавсими муайяне, ки «се моҳ» номида мешавад, ва ба хотири зинда доштани шабҳои он анҷом додани баъзе фаъолиятҳо ҷоиз аст.
Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба касоне, ки аз эшон пурсиданд, фармуданд, ки ғайр аз Рамазони шариф, фазилатноктарин рӯза рӯзаест, ки дар моҳи Шаъбон гирифта мешавад, ва ин суханро чунин баён намуданд: «Ин рӯзаест, ки барои бузург доштани Рамазон (ба хотири эҳтироми Рамазон) дар Шаъбон гирифта мешавад.»[4] buyurarak beyân etmiştir.
Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ин моҳро, ки фазилатҳояшро ба умматаш расонидаанд, моҳи худашон муаррифӣ кардаанд, чунон ки ривоят шудааст: «Раҷаб моҳи Аллоҳ аст, Шаъбон моҳи ман аст ва Рамазон моҳи умматам аст.»[5]
Моҳи шарифи Шаъбон мавсими пешкаши аъмол аст
Яке аз муҳимтарин ҷиҳатҳое, ки моҳи шарифи Шаъбонро муҳим мегардонад, ин аст, ки он моҳи арзи аъмол мебошад. Ин аз Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) чунин ривоят шудааст: «Дар ин моҳ, ки мардум қадри онро намедонанд, аъмол ба Аллоҳ пешкаш карда мешавад; ман мехоҳам, ки аъмолам дар ҳоле ба Аллоҳ пешкаш шавад, ки ман рӯзадор бошам ва бинобар ин дар ин моҳ рӯза мегирам.»[6]
Дар бораи рӯза гирифтан дар Шаъбони шариф модарамон Ҳазрати Оиша (разияллоҳу анҳо) аҳамияте, ки Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба моҳи Шаъбон медоданд, чунин нақл кардааст:
«Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар баъзе моҳҳо бисёр рӯза мегирифтанд. Ҳатто мо гумон мекардем, ки дар ин моҳ ҳеҷ ифтор нахоҳанд кард. Дар баъзе моҳҳо низ бисёр ифтор мекарданд. Ҳатто мо мегуфтем, ки дар ин моҳ ҳеҷ рӯза нагирифтанд. Ман надидам, ки Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) рӯзаи ягон моҳро ғайр аз Рамазон пурра карда бошанд. Ва надидам, ки дар ягон моҳ аз он рӯзае, ки дар Шаъбон мегирифтанд, бештар рӯза гирифта бошанд.»[7]
Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар ягон моҳи сол -ба истиснои моҳи шарифи Рамазон- аз Шаъбон бештар рӯза нагирифтанд ва чунин фармуданд: «Аз аъмол он қадареро анҷом диҳед, ки тавоноии шумо мерасад. Зеро то даме ки шумо хаста намешавед, Аллоҳ низ ҳаргиз бо шумо мисли шахси хасташуда рафтор намекунад. Назди Аллоҳ мақбултарин амал амалест, ки шахс онро ҳарчанд андак бошад ҳам, пайваста анҷом медиҳад.»[8]
Дар бораи рӯзаи Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар моҳи Шаъбон Ҳазрати Оиша (разияллоҳу анҳо) боз чунин гуфтааст: «Ӯ (Расули Акрам) тамоми моҳи Шаъбонро бо рӯза мегузаронид ва дар охир Шаъбонро бо Рамазон мепайвастанд.»[9]
Албатта, зинда доштани моҳи шарифи Шаъбон танҳо аз тариқи ибодати рӯза нест. Дар ин моҳи муборак аз ибодатҳо ва рафторҳои мақбуле, ки сабаби ҷазои нек мешаванд, ҷазо ва мукофотҳо чандин баробар зиёд хоҳанд буд.
Дар моҳи шарифи Шаъбон набояд сустӣ кард
Мушоҳида шудааст, ки баъзе касон, ки ҳадаф доранд Рамазони шарифро пурра ва босамар гузаронанд, пас аз он ки барои баҳра бурдан аз фазилатҳои Раҷаби шариф талоши зиёд кардаанд, дар Шаъбони шариф ба сустӣ меафтанд ва махсусан нимаи дуюми ин моҳро чун як давраи истироҳат мегузаронанд. Ба ҳамин сабаб Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва уламое, ки суннати эшонро пайравӣ мекунанд, зарурат дидаанд, ки дар ин бора чанд огоҳӣ диҳанд.
Ривоят шудааст, ки Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба хотири ҳушдор додани умматашон чунин фармудаанд: «Ин моҳи Шаъбон моҳест, ки дар байни Раҷаб ва Рамазон қарор дорад ва мардум дар он ғофил мемонанд. Ҳол он ки Шаъбон моҳест, ки дар он аъмол ба Парвардигори ҷаҳониён боло бурда мешавад…» Ҳамчунин ривоят шудааст, ки Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз саҳобагони худ мепурсиданд, ки моҳи Шаъбонро чӣ гуна мегузаронанд, дар ин бора огоҳӣ ва ёдоварӣ медоданд ва онҳоро аз наздик пайгирӣ мекарданд.[10]
Шаби Бароат, ки наҷот ва омурзиш дар он маъно меёбад
Дар забони арабӣ калимаи «бароа-бароат» ба маънои «безор шудан», «аз зимма соқит шудани чизе», «афв шудан», «наҷот ёфтан», «исботи бегуноҳӣ», «аз масъулият озод шудан», «пок шудан» ва «сафед шудан» меояд ва дар истилоҳи динӣ маънои «омурзида шудани банда назди Аллоҳ» ва «рехтани гуноҳҳо»-ро ифода мекунад. Ин калима ҳамчунин ба сабаби он ки раҳмат аст ва барои бандагоне, ки шабро зинда медоранд, ҳуҷҷати бароат мебошад, «Сакк» низ номида мешавад.
Ин шаб, ки дар сарчашмаҳои арабӣ ва осори қадим ҳамчун «шаби нимаи моҳи Шаъбон» сабт шудааст, дар забони туркӣ «Шаби Бароат» ном дорад ва дар байни мардум низ бо ҳамин ном ёд мешавад.[11]
Фазилати Шаби Бароат собит аст
Дар байни далелҳои собит будани Шаби Бароат ва фазилати он аз ҷониби баъзе муфассирон, пеш аз ҳама Икрима, ки аз шогирдони Абдуллоҳ ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) ва аз пешсафони муфассирони табиин аст, (раҳимаҳуллоҳ) панҷ ояти аввали сураи Духон зикр шудаанд.[12]
Фазилатнок будани ин шаб аз ҳадиси шарифе равшан мефаҳмонад, ки Имом Тирмизӣ, Ибни Моҷа ва Имом Аҳмад ибни Ҳанбал (раҳимаҳумуллоҳ) сабт кардаанд: Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳангоми расидани шаби понздаҳуми моҳи Шаъбон барои дуо ба Аллоҳи Таоло ба қабристони Ҷаннатулбақеъ баромаданд ва ба модарамон Ҳазрати Оиша (разияллоҳу анҳо) ки сабаби инро пурсид, чунин посух доданд:«Дар ин шаб Аллоҳи Таоло шумораи бештар аз мӯйи гӯсфандони қабилаи Бану Калбро мебахшад.»[13]
Дар ҳадиси шарифи дигар омурзиш ва мағфирати Шаби Бароат чунин баён шудааст: «Вақте ки шаби нимаи Шаъбон(понздаҳум) фаро расад, шабашро барои ибодат бархезед ва рӯзашро рӯза бигиред. Зеро Аллоҳи Таоло аз ғуруби офтоб бо раҳмати Худ ба осмони дунё таҷаллӣ мекунад ва нидо медиҳад: Оё касе нест, ки омурзиш биталабад, то ӯро бибахшам? Оё касе нест, ки ризқ биталабад, то ӯро рӯзӣ диҳам? Оё дардманде нест, ки биталабад, то ба ӯ шифо бидиҳам? Ин нидо то субҳ идома меёбад.»[14]
Ғайр аз ин, Шаби Бароат дар байни давраҳое зикр шудааст, ки шабҳояш ва ҳамчунин рӯзҳояш афзалтаранд.[15] Ривоят мешавад, ки гардонидани қибла аз Масҷидулақсо ба Каъбаи Муаззама низ дар нимаи моҳи Шаъбон рух додааст.[16]
Шаби муборак, ки дар он тақдири мо муайян мешавад
Муфассирон ва уламое, ки дар соҳаи улуми Қуръон асар навиштаанд, аз оёти аввали сураи Духон ҳаракат карда, ин оёти каримаро бо оёти карими сураи Қадр, ки баён мекунад Қуръони Карим дар Шаби Қадр нозил шудааст, якҷоя тафсир намуда, баён кардаанд, ки Қуръони Карим ду навъ нузул дорад: яке дафъатан ва дигаре тадриҷан; ба осмони дунё дафъатан фуруд овардани он (инзол) дар Шаби Бароат ва оҳиста-оҳиста нозил кардани он (танзил) дар Шаби Қадр сурат гирифтааст.
Дар Шаби Бароат ҳама чиз барои як соли тамоми махлуқот муайян мешавад: аз зинда мондан ё намондан то неъматҳое, ки ато хоҳанд шуд, аз ризқҳое, ки тақсим мешаванд, то аҳволи дунявӣ ва ухравӣ, монанди азиз ё залил шудан. Ин маълумот, ки аллакай дар илми азалии Аллоҳи Таоло мавҷуд аст, мувофиқи вазифаҳояшон ба фариштагони мукаллаф, ки вазифаҳояшонро иҷро мекунанд, дар Шаби Бароат расонида мешавад: қисмати марбут ба ризқҳо ба Микоил (алайҳиссалом), қисмати марбут ба мусибатҳо ба Азроил (алайҳиссалом), қисмати марбут ба баъзе ҳодисаҳо чун ҷанг ва заминларза ба Ҷабраил (алайҳиссалом) месупорида мешавад.[17]
Бо назардошти хусусиятҳое, ки як қисми онҳоро зикр карданӣ шудем, зинда доштани Шаби Бароат аҳамияти ҳаётӣ пайдо мекунад. Аз ривоятҳое, ки аз Асҳоби Киром (ридвонуллоҳи таоло алайҳим аҷмаъин) омадаанд ва ҳамчунин аз осори уламои табиин равшан мефаҳмонад, ки ин шаб аз давраи асри саодат инҷониб зинда дошта шуда омадааст.
Салафи солеҳин ин шабро эҳтиром кардаанд
Шаби Бароатро уламои бузурги табиин, аз ҷумла уламои Шом, пеш аз ҳама Имом Макҳул, Холид ибни Маъдон ва Луқмон ибни Омир (раҳимаҳумуллоҳ) бо аҳамият пешвоз гирифтаанд.
Ин шаби муборакро уламое, ки дар гӯшаҳои гуногуни ҷаҳони Ислом буданд, низ бо қабул пешвоз гирифтаанд ва зикр шудааст, ки онҳо бо хушбӯӣ молидан ва бухур додан ба масҷидҳо рафта, худро ба ибодат бахшида, ин шабро зинда медоштанд.[18] Мувофиқи гуфтаи таърихнигори машҳур Фокиҳӣ, Шаби Бароат дар Макаи Мукаррама низ бо аҳамият ва рағбат пешвоз гирифта мешуд.[19]
Сабти дигари муҳим дар ин мавзӯъ, ки дар асари Имом Шофеӣ (раҳимаҳуллоҳ) бо номи «ал-Умм» низ омадааст, «Панҷ шаб ҳаст, ки дуоҳое, ки дар онҳо мешавад, рад карда намешавад: шаби якуми ҷумъаи Раҷаби шариф, шаби дар нимаи Шаъбони шариф (Шаби Бароат), шаби ҷумъа ва шабҳои ҷашни Рамазон ва Қурбон.»[20] мебошад.
Роҳҳои зинда доштани шаб
Набояд аз ҷумлаи касони муваққатӣ буд, ки ба ибодатҳое, ки дар тӯли сол бар зиммаи мо мебошанд, аҳамияти лозимӣ намедиҳанд ва мусалмониро танҳо ба давраҳои муайяни замон маҳдуд мекунанд; бояд кӯшиш кард, ки аз гурӯҳи касоне бошем, ки ибодатҳои худро ҳамеша мекунанд. Азбаски моҳи Шаъбон бо рӯза пайванд шудааст, Шаби Бароатро, ки дар ин моҳ қарор дорад, бо рӯза пешвоз гирифтан ва рӯзашро низ бо рӯза гузарондан, муҳосибаи нафси худро бо ҷиддияти бузург анҷом додан, тавба ва истиғфорро бисёр кардан ва шабро сабаби оғози нав гардонидан мувофиқтарин рафтор ба маънои ин шаб хоҳад буд. Чунончи Паёмбарамон (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) чунин фармудаанд: «Бешубҳа, имон дар синаи яке аз шумо ҳамон тавре кӯҳна мешавад ва фарсуда мегардад, ки либос кӯҳна ва фарсуда мешавад. Пас аз Аллоҳ биталабед, ки имони шуморо таҷдид намояд.»[21] Мувофиқи ин, машғул шудан ба калимаи тавҳид, ки қалъаи имон аст, ва таҷдиди имон рафторест, ки бо зарурати нусусе, ки ин шабро башорат медиҳанд, мувофиқат мекунад.[22]
Пеш аз расидан ба шаб, наздикони худро аз фазилатҳои шаб огоҳ кардан ва бо онҳо табрик гуфтан ҳам силаи раҳмро ба ҷо меоварад ва ҳам агар касоне, ки ба онҳо ёдрас кардем, шабро зинда доранд, мо дар савоби аъмолашон шарик шуда, ҷазои худро зиёд хоҳем кард.
Тиловати Қуръони Карим, машғул шудан ба авроду азкор ва дуо, орзуҳои неки зиёд кардан ва салавоти шарифа бисёр овардан низ аз аъмоли асосӣ барои зинда доштани шаб мебошанд. Ҳозир шудан дар маҷлисҳои суҳбат, дар рӯзи ин шаб зиёрат кардани қабристонҳо ва ёд кардани наздиконе, ки ба сарои ҷовидонӣ рихлат кардаанд, ғамхорӣ кардан аз камбағалон, ятимон ва бепарастон, ба садақаи ҷория аҳамияти хос додан ва ба қадри имконоти моддӣ садақа додан низ аз аъмолест, ки сабаби баҳра бурдан аз баракати ин шаб мешаванд.
Дар ин шаб ба масъалаи намоз, ки сутуни динамон аст, ғамхории махсус нишон додан ва дар хондани намозҳо бо ҷамоат ҳассостар будан лозим аст. Касоне, ки қарзи намози қазо доранд, бояд ин шаби муборакро ба имкони ҷиддӣ барои қазо кардани қисми муҳими ин намозҳо табдил диҳанд. Дар асарҳои алоҳидае, ки дар бораи фазоили аъмол навишта шудаанд, баъзе дуо, ибодат ва ибораҳои махсуси ин шаб зикр шудаанд, ки касоне, ки қарзи намози қазо надоранд, ба чунин аъмоли хос рӯ оваранд, барои худашон судманд хоҳад буд.
Касоне, ки аз афви умумии ин шаб бенасиб мемонанд
Ноомед шудан аз раҳмати Аллоҳи Таоло аз бузургтарин гуноҳҳо, ҳатто аз сабабҳои аз даст додани неъмати имон шумурда шудааст. Аллоҳи Таоло: «(Эй Ҳабибам!) Бигӯ: “Агар дуо (ва ибодати) шумо намебуд, Парвардигорам бо шумо чӣ кор мекард? / Парвардигорам чаро ба шумо арзиш мебахшид?”»[23] фармуда, амр мекунад, ки аз дуо дур набошем. Ноомед нашудан аз Аллоҳи Таоло бо фаҳмише, ки идомаи бепарвоёнаи гуноҳҳоро раво медонад, ҳам мувофиқат намекунад. Гарчанде Шаби Бароат шабест, ки дарҳои афв пурра кушода мешаванд, гурӯҳҳое ҳастанд, ки аз доираи афви умумӣ берун гузошта мешаванд.
Дар асарҳои алоҳидае, ки дар бораи рӯзу шабҳои фазилатнок навишта шудаанд, дар байни гурӯҳҳое, ки дар Шаби Бароат аз доираи афв берун мемонанд, пеш аз ҳама касоне зикр шудаанд, ки ба ширк, ки бузургтарин зулм ва гуноҳ аст, афтодаанд. Кинадорон, касоне, ки зинокориро идома медиҳанд, қатъкунандагони силаи раҳм, роҳзанон, нофармонон ба падару модар, касоне, ки мӯъминро қасдан мекушанд, ва ҷодугарон то даме ки аз ин гуноҳҳои худ тавба накунанд ва аҳволи худро ислоҳ накунанд, дар шумораи гурӯҳҳое ҳисоб шудаанд, ки аз афви умумии ин шаб бенасиб мемонанд.[24]
Аллоҳи Таоло дар ин шаби муборак ба умматӣ Муҳаммад аз зулм ва ҳама гуна ҳолатҳои бад дар дунё ва дар охират ҳуҷҷати наҷот аз дӯзахро ато намояд!
Ҳошияҳо
[1] Сураи Бақара:194, 217; Сураи Тавба:36[2] М. Комил Яшароғлу, «Шабон», ДИА, ҷ.38, саҳ.207.[3] Аҳмад ибни Ҳанбал, ал-Муснад, 1/259; ат-Табароний, ал-Муъҷамул-авсат, 4/189[4] Тирмизӣ, Закот:28[5] Дайламӣ, ал-Фирдавс, №3276, 2/275.[6] Аҳмад ибни Ҳанбал, ал-Муснад, 5/201; Насоӣ, Савм:70[7] Бухорӣ, Савм:51, Абӯдовуд, Савм:59[8] Муслим, Сиём:177[9] Ибни Моҷа, Савм:4[10] Абдурраззоқ, ал-Мусаннаф, №7858[11] Шамсуддин Сомӣ, «Бароат», Қомуси Туркӣ, Истанбул 2011, Нашриёти «Идеал Култур», саҳ.226.[12] Мувофиқи аксарияти бузурги муфассирон, панҷ ояти аввали сураи Духон ба Шаби Қадр марбут аст. Нигаред: Қуръони Маҷид ва Тарҷумаи Тафсирии Олӣ, тафсири сураи Духон.[13] Тирмизӣ, Савм:39; Ибни Моҷа, Иқома:191[14] Ибни Моҷа, Иқома:191[15] Ибни Моҷа, Иқома:193[16] Холит Юнал, ҳамон мақола[17] Қуръони Маҷид ва Тарҷумаи Тафсирии Олӣ, тафсири сураи Духон; Байҳақӣ, Шуъабул-имон, 3/386, №3839; Дайламӣ, Фирдавс, 2/73, №2410.[18] Барои маълумоти муфассал дар ин мавзӯъ нигаред: Ибни Раҷаб ал-Ҳанбалӣ, Латоифул-маъориф фимо ли-мавосимил-омми минал-вазоиф, Дор Ибни Хузайма, Риёз, 1428, саҳ.327-330.[19] Холит Юнал, ҳамон мақола; Наби Бозқурт, «Қандил», ДИА, ҷ.24, саҳ.301.[20] Имом аш-Шофеӣ, ал-Умм, тоҳқиқи Рифъат Фавзӣ Абдулмуттолиб, Дорул-вафо, Байрут, 1422, ҷ.2, саҳ.485; Байҳақӣ, ас-Сунан, Шуъабул-имон, 3/342; ас-Суютӣ, ал-Ҷомеъус-сағир, ҷ.3, саҳ.454.[21] ал-Ҳайсамӣ, Маҷмаъуз-завоид, 1/52.[22] Ибни Раҷаб ал-Ҳанбалӣ, ҳамон асар саҳ.329.[23] Сураи Фурқон:77[24] Табароний, ал-Муъҷамул-кабир, 20/108, ал-Муъҷамул-авсат, 7/36; Ибни Моҷа, Иқома:191. Ибни Раҷаб ал-Ҳанбалӣ, ҳамон асар саҳ.331-332.
сарчашма: ismailaga.org.tr